‘De overheid is als de bek van een snoek’

0

Het was een andere rol voor Tommy Wieringa. De gelauwerde schrijver die op 1 juni van dit jaar Bas Heijne bij NRC is opgevolgd als columnist, zat op 18 januari aan tafel bij Jinek. Niet om over een nieuwe roman te praten, maar om zijn zorgen te uiten over SyRI, de zoveelste privacybedreigende maatregel in Nederland (zie kader). Hij is zelfs met anderen een bodemprocedure gestart tegen de Nederlandse staat.

Tekst: JJC Nouws, foto Tommy Wieringa: Gary Doak Photography

Ik heb de uitzending gezien. De reactie van Charles Groenhuijsen aan tafel was illustratief: het valt allemaal wel mee, het gebeurt al en als je niets te verbergen hebt heb je niets te vrezen…
‘Met dat “het is nu toch al zo” en “het is niet zo erg” krijg je een lauw soort instemming met de datatirannie van een overheid. Zoals in Singapore, waar mensen telkens weer een autocraat kozen omdat het comfortabel was en omdat hij zekerheid bood. Zekerheid en veiligheid gaan altijd boven individuele vrijheid.”

Mensen kiezen daar zelf voor, zeg je?
‘Voor een heel groot deel wel. Je hoort altijd zeggen, dát zouden ze eens moeten controleren, dát zouden ze eens moeten aanpakken, maar zodra ze iets aanpakken word jij ook gecontroleerd. De overheid is als de bek van een snoek: alles wat er ingaat komt er nooit meer uit. En altijd weer datzelfde vrome praatje, het is voor de veiligheid. Tegen fraude en vóór veiligheid.’

Wat is SyRI?
De afkorting van Systeem Risico Indicatie, wat valt onder de wet Structuur Uitvoeringsorganisatie Werk en Inkomen (SUWI) uit 2014. Door het koppelen van gegevens kan een gemeente of overheidsinstantie inschatten of je een uitkerings- of belastingfraudeur bent. Dit is in strijd met diverse privacywetten.
Is het iets anders dan Sleepnetwet Wiv?

Ja en nee. De Wiv is een wet die inlichtingendiensten vergaande bevoegdheden geeft om ongericht data te verzamelen bij een vermoeden van criminaliteit. SyRI gaat over het sociale domein, maar geeft de instanties ook vergaande bevoegdheden tot ongerichte gegevensverzameling
Wie strijden ertegen?
Schrijvers Tommy Wieringa en Maxim Februari, Nederlands Juristen Comité voor de Mensenrechten, Platform Bescherming Burgerrechten, Privacy First, Koepel van DBC-vrije Praktijken van Psychotherapeuten en Psychiaters en de Landelijke Cliëntenraad. Samen spannen ze een bodemprocedure aan tegen de Nederlandse staat.
Waar kan ik er meer over lezen
Links met uitgebreide informatie staan op MachinaMagazine.nl/SyRI

Terrorisme, kinderporno, drugscriminaliteit, belastingfraude, de vier nieuwe Ruiters van de Apocalyps
‘Dat zijn ze ja. Daarmee kun je alles legitimeren.’

Hoe komt het dat je je hiermee bent gaan bemoeien?
‘Omdat ik het een geschenk vind dat we in grote vrijheid kunnen bestaan en ik wens dat die vrijheid geen spiegelpaleis wordt, geen slimme imitatie. Het voortdurende gesnuffel in mijn data ervaar als ik een grote privacy-inbreuk. Die SyRI-zaak gaat over het fundamentele wantrouwen van een overheid jegens de burgers van een land. Mijn reilen en zeilen is ermee gemoeid. Dat is iets onverdraaglijks, dat voel ik bijna fysiek. In het proces van staatsvorming is de overheid een grote wolf geworden die ons beschermt tegen talloze kleinere roofdieren, maar aan de invloed van de grote wolf moet paal en perk gesteld worden.. Maar met schrijven en debatteren alleen kom je er niet. Je moet juristen inzetten.’

Uit je boeken blijkt dat je een geëngageerd schrijver bent, maar over het algemeen koppel je een romanschrijver niet aan technologie. Is dit maatschappelijk engagement?
‘Schrijvers die ik interessant vind zijn vaak bèta’s, zoals Michel Houellebeq en J.M. Coetzee. Ook Maxim Februari stelt zich de vraag wat technologie met ons doet. Hoe gaat dit ons leven veranderen? Je kunt natuurlijk je blik afwenden en net doen alsof het eerste helft van de 20e eeuw is, maar ik heb een sterke belangstelling voor mijn eigen tijd. In de eerste vijftig jaar van de industriële revolutie werden er nog vrijwel uitsluitend landschappen geschilderd zonder een enkele schoorsteen of fabriek. De kunst deed hardnekkig alsof het vroeger was.’

Het was heel bijzonder dat Vincent van Gogh in Arles een spoorbrug schilderde
‘Het duurde heel lang voor het een plek kreeg in de kunst. Met technologie zien we dat ook in zekere zin. Maar het bewustzijn ervan neemt toe in de literatuur.’

Opkomst van de sociale media zorgt voor emancipatie, iedereen online. Zie je nog wel positieve kanten?
‘Natuurlijk, maar de technologische revolutie is een revolutie waarin de menselijke positie vlug verandert, de mens in zijn omgeving. Onze zichtbaarheid is nog nooit zo groot geweest, onze data zijn vogelvrij. De hele idee van “gratis” is fictie, je betaalt met jezelf, je bent intellectueel lijfeigene van de techreuzen die jou iets gratis aanbieden maar meedogenloos parasiteren op je digitale profiel. Mensen betalen liever met hapjes van zichzelf en met inleveren van hun privacy dan met echt geld. Hun privacy voelen ze niet.  Je merkt er nauwelijks iets van als je het verliest. Het doet geen zeer. ik ben bezorgd over een paar fundamentele veranderingen. Vroeger was de markt buiten, daar moest je de deur voor uit, nu is de markt overal. De neoliberale idee dat alles een transactie is zit heel sterk in de algoritmen van de techreuzen. Maar in dat proces zijn er nog steeds idealen die je hoog moet houden. Over autonomie, vrijheid en individualiteit en de keuze niet altijd aan een markt vastgeklonken te zitten, niet 24/7 een consument te zijn, voortdurend een gehoorzame knecht van de roep van de begeerte.’

Dat moet voor jou persoonlijk consequenties hebben. Ik zit niet op WhatsApp en mis daardoor een groot deel van alle communicatie. Laat jij al dingen?
‘Ik heb nooit getwitterd of gefacebookt. Ik heb WhatsApp, ik zit op een paar rugby-appgroepen. Ik heb me afgevraagd of ik niet totale abstinentie moet hanteren. Maar dan hoor ik niet of er op het laatst een wedstrijd is afgelast.’

In een radiocolumn vertelde Giphart over zijn vermoeden dat zijn e-reader gegevens deelde met Facebook, maar dit gaat dus over onze overheid die we kiezen, die ons belofte doet, maar ons bij voorbaat als verdachte ziet?
‘We hebben een politiek systeem dat een zekere onafhankelijkheid zou moeten garanderen en dat intussen steeds minder doet. De overheid neemt alle slechte gewoonten van die datareuzen over, voegt er een paar van zichzelf aan toe en beveiligt dat vervolgens met 1234. Deze week kwam naar buiten dat alle ICT-projecten bij de overheid min of meer onbeveiligd zijn. Hoogwaardige technologie in handen van de overheid is een recept voor rampen. Ook ons medische dossier is onbeschermd. Na die aanslag op Koninginnedag 2009 van Karst Tates werd zijn medisch dossier nog dezelfde dag enkele honderden malen gelicht. Je kunt wel herleiden tot op welke computer het bekeken is, maar het is zo goed als onbeveiligd.
De overheid heeft geen geheugen en geen geweten. Een van de hoofdthema’s van de dissertatie van Lodewijk Asscher (Communicatiegrondrechten. Een onderzoek naar de grondwettelijke bescherming van het recht op vrijheid van meningsuiting en het communicatiegeheim in de informatiesamenleving, 2002. JN) was het belang van privacybescherming. Zo gauw hij minister was voerde hij SyRI in. Je ziet dat hij zich onmiddellijk voegt naar een geheugenloos en gewetenloos systeem. Je kunt met SyRI zonder voorafkondiging hele wijken, hele steden monitoren. En je krijgt niet weten waarop er is gecontroleerd waarom er is gecontroleerd, door wie of hoe er is gecontroleerd en we krijgen niet te weten wat de uitkomst was van de controle. Het is totaal ondoorzichtige systeem. Het punt is, je kunt ook gewoon een sociaal rechercheur langs sturen. Er vaak veel indicaties, je hebt een indruk, je hebt er mensen voor om dat te doen. Maar hier is de menselijke maat volledig verdwenen, iedereen is bij voorbaat verdacht.’

Lang geleden las ik eens dat je beter de overheid met je data kunt vertrouwen dan een bedrijf als Google. Dat is nu wel weg…
‘Het is natuurlijk heel comfortabel om op de overheid te vertrouwen. Dat is prettig, dan heb je geen reden tot zorg. Gaat u maar rustig slapen. Inmiddels zijn we als individu volledig vermarkt. De idee van een mens met een ziel, een zelf, een leven en een verleden, gewoon, een individu, is écht weg. Je bent deel van een markt, van een belang. Daar heeft het humanisme het laatste woord nog niet over gesproken.’

Je zegt eigenlijk: ‘Het is te laat’?
‘Wat technisch uitgevoerd kan worden, zal technisch uitgevoerd worden. Daar is geen twijfel over. Het maakt mij niet uit of het te laat is en tegelijk: het is geen donquichotterie. Het gaat erom dat je bewustzijn van de gevaren voor het individu blijft creëren. Het gaat zo ver en zo snel. SyRI had gestopt moeten worden toen het door de Eerste en Tweede Kamer werd behandeld. Maar het is als hamerstuk gepasseerd. Het is een onzuiver instrument. Garbage in, garbage out, hoorde ik Maxim Februari daarover zeggen. Het is volstrekt onbetrouwbaar, maar er staat straks wel een politieauto voor je deur. Het hele instrument is een vergissing. Eigenlijk doen wij, de organisaties, de advocaten en Februari het werk dat de Kamers destijds hadden moeten doen.’

Wanneer is de rechtszaak?
‘Dat kan wel tien jaar duren.’

Het is heel gek dat de Wiv, de sleepnetwet, zoveel aandacht kreeg. Waarom is SyRI zo onbekend?
‘Achter de Wiv zitten de geheime diensten. Dat is spannender, dat klinkt naar spionnen. Maar SyRI is veel belangrijker voor de burger. Alles wat je in vertrouwen deelt met de overheid, echt alles, wordt gekoppeld en geanalyseerd… Dat is voor mij het beginpunt geweest: wat je deelt met de overheid vanuit een vertrouwensband, dat die wordt geschonden. De ongeschreven afspraak is, ik lever privégegevens en zij gaan daar zorgvuldig mee om. Maar nu gaan ze er niet alleen niet zorgvuldig mee om, ze gebruiken het ook in mijn nadeel. Ik wil niet bij voorbaat verdacht zijn, ik wil niet gemonitord worden, ik wil pas op basis van een concrete aanwijzing en een concrete verdenking die in de analoge wereld gedaan wordt worden gevolgd en zo nodig bestraft. Maar niet op basis van niks, dat vind ik een inbreuk op ons contract. Dat structurele en fundamentele wantrouwen ten aanzien van de burger, ten aanzien van mij, dat ervaar ik als iets heel ernstigs. Het is een fundamentele verandering in het contact tussen overheid en burger.’

Dus je bent eigenlijk een bezorgde burger?
‘Ja.’

W.F. Hermans schreef: ‘Schrijvers zijn net als andere mensen machteloos ten opzichte van de dingen die er in de wereld gebeuren’. Herken je je daarin, of moeten we toch proberen?
‘Als je denkt dat je invloed hebt kan dat weleens een lelijke teleurstelling opleveren. Maar ik vind zinloze plichtsbetrachting niet erg. Het gaat erom dat sommige dingen gezegd moeten worden, ongeacht het resultaat. Ik spiegel me een beetje aan de Chinese man over wie ik onlangs las, die ooit als oefening elke dag op een rots begon te slaan. Om zichzelf fit te houden, en sterk, sloeg hij elke dag een paar honderd keer op dat rotsblok. Na enkele tientallen jaren verscheen zijn handafdruk op de rots, terwijl dat niet zijn bedoeling was. Nu had hij dus eigenlijk een kunstwerk gemaakt. Het resultaat maakt me niet zoveel uit. Het is wellicht een verloren strijd, maar dat betekent niet dat we hem niet moeten voeren.’

@Illustraties Bijvoorbaatverdacht.nl

(Dit interview verscheen eerder in Machina 4. In het blad bleken enkele citaten niet geheel correct weergegeven.)

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Please enter your comment!
Please enter your name here

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.